Tag Archives: fleksja

Wszyscy znają się na języku polskim (i na cukierze)

W bardzo ważnej książce do lingwistyki o zasięgu światowym jako przejaw overgeneralisation podano następujący przykład:

Polish: the masculine singular ending to indicate possession, -a, is

used with other nouns,

e.g. cukiera instead of cukieru ‘of the sugar’.

Bardzo interesujące.

Reklamy

Dodaj komentarz

Filed under Uncategorized

Bydgoszcz — nazwa rodzaju żeńskiego

Nie wiemy nieraz, że istnieje jakiś problem językowy, dopóki się on nie ujawni.

Słowniki poprawnościowe nie zamieszczają specjalnych przestróg, że jeśli np. Bydgoszcz jest rodzaju żeńskiego, to nie jest męskiego.

Aż tu nagle poseł Rostowski, który kandyduje z woj. kujawsko-pomorskiego do Parlamentu Europejskiego, widocznie nie będąc zakorzenionym w regionie/regionach, powiada:

— Pani dobrze wie, że w tym zakresie, cokolwiek bym nie zrobił, będzie źle. Bo jeżeli zamieszkam w Toruniu, będzie problem z Bydgoszczem. Jeżeli zamieszkam w Bydgoszczu, to kogoś obrażę w Toruniu.

(Źródło)

Niby z Bydgoszczą nie powinno być problemów, bo to duże miasto. Z mniejszymi ośrodkami lub innymi nazwami nikomu nie jest już łatwo.

Pruszcz i Wrzeszcz mają rodzaj męski. A Małogoszcz, pod którą to miejscowością rozegrała się bitwa podczas powstania styczniowego? A obiekt geograficzny o nazwie Błyszcz?

Jacek Rostowski mówi o „Bydgoszczu”.

1 komentarz

Filed under fleksja, język polski, nazwy własne

Nieco tajemnicze OKOWY

Dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika okowa albo wyłącznie pluralnego okowy brzmi… albo oków, albo okowów.

SO PWN stawia sprawę jasno, ale wbrew uzusowi żąda wyłącznie formy oków:

okowy oków

Ciekawe objaśnienie dał M. Bańko:

„Inny słownik” nie opisuje słowa okowa, lecz okowy, gdyż współcześnie używa się go tylko w liczbie mnogiej. Dopóki funkcjonowała forma liczby pojedynczej, dopełniacz miał oczywiście regularną, bezkońcówkową formę oków, jak głowa – głów. Dziś, gdy używa się tylko liczby mnogiej, przewagę zyskała forma z końcówką -ów, jak warcaby – warcabów.

Ale czy rzeczywiście słowo okowa wyszło już z użycia? M. Malinowski słusznie zauważył, że forma okowów występowała już w XIX w.

Wyraz okowy (inaczej ‘łańcuchy, kajdany, pęta’) ma rodzaj gramatyczny niemęskoosobowy, taki sam jak (te) alkowy, (te) podkowy, tylko że w przeciwieństwie do nich nie występuje w liczbie pojedynczej. Sprawa z dopełniaczem istotnie nie jest taka jednoznaczna. Wprawdzie w słownikach ortograficznych znajdujemy wyłącznie formę (tych) oków, ale np. Słownik poprawnej polszczyzny PIW Stanisława Szobera (z 1961 r.) i Uniwersalny słownik języka polskiego PAN pod redakcją Stanisława Dubisza (z 2003 r.) stawiają sprawę inaczej − że można mówić oków albo okowów. Postaci okowów użył w „Ogniem i mieczem” Henryk Sienkiewicz: Idę Kozaków z waszych okowów uwolnić / By ich w tatarskie łyka skrępować! Muszę przyznać, że i mnie „lepiej brzmi” tych okowów. Forma ta powinna jak najszybciej trafić do nowych wydań słowników ortograficznych jako oboczna do (tych) oków.

Pewną intuicją do dalszych studiów może być decyzja autorów Słownika języka polskiego tzw. warszawskiego, którzy (t. 3, s. 745) uznali, że okowy ‚pęta żelazne, łańcuchy, kajdany; przen. jarzmo niewoli’ to — obok archaicznej formy pluralnej okowiny — forma rzeczownika rodzaju męskiego oków. Wśród przykładów brak jednak dopełniacza liczby mnogiej, który by był jeśli nie rozstrzygający, to istotny.

 

 

Dodaj komentarz

Filed under Uncategorized

Krzysztof Mądel — odmiana nazwiska

Huczą media o nakazie milczenia, który otrzymał podobno ojciec Krzysztof Mądel, jezuita, od swego przełożonego.

Tu oczywiście zastanowimy się jedynie, czy należy odmieniać jego nazwisko według wzoru: Mądla, Mądlowi, z Mądlem, o Mądlu (jak Wróbel, Mendel, Wedel), czy: Mądela, Mądelowi, z Mądelem (jak Ravel czy Lelewel).

Zdaje się, że nazwisko Mądel otwarte jest i na odmianę z -e-, i bez -e-. Praktyka jest różna: na przykład tu zachęcają do posłuchania o. Mądla.

W związku z tym warto sprawdzić, jakość źródeł, w których występuje. Jako pierwszą przyjąłbym stronę samego bohatera wydarzeń. W bibliografii konsekwentnie używał postaci nazwiska z -e-, np. pod red. Krzysztofa Mądela”.

Wydaje się, że w takim przypadku praktyka samego nosiciela nazwiska winna być wskazówką dla piszących o nim, o Krzysztofie Mądelu z Towarzystwa Jezusowego.

Dodaj komentarz

Filed under fleksja, język polski, Uncategorized

Był wróbel, więc teraz zwłaszcza

W starym dowcipie pytaliśmy się, czym się różni wróbel od zwłaszczy.

Odpowiedź: Wróbel siada na oknie, a zwłaszcza na parapecie.

Mechanizm: ze odpowiedzi da się wyprowadzić istnienie rzeczownika zwłaszcza, który w tym kontekście oznacza jakiś gatunek ptaka. I to jest śmieszne, bo wiemy, że słowo zwłaszcza jednak rzeczownikiem nie jest.

A czym zwłaszcza jest?

W „Tygodniku Powszechnym” z 14 lipca 2013 r. Maciej Zięba OP pisał o encyklice papieża Franciszka. W kontekście rodziny napisał:

Poruszając ten ostatni temat, papież Franciszek używa znamiennego przysłówka „zwłaszcza”, który, jak sądzę, stanie się przyczyną licznych sporów i kontrowersji. Pisząc bowiem o tym, że pierwszym środowiskiem przekazywania wiary jest rodzina, papież dodaje: „mam tu na myśli zwłaszcza trwały związek mężczyzny i kobiety w małżeństwie” Można domniemywać, że owe „zwłaszcza” stanie się polem rozlicznych docie­kań, czy Franciszek uznaje za rodziny również inne formy bycia ze sobą razem różnych osób. Z innych, wcześniejszych pism Jorgego Bergoglia można jednak domniemywać, że papież miał przede wszystkim na myśli współczesny fakt socjologiczny, wielość różnych skompliko­wanych i często nietrwałych relacji międzyludz­kich […]

Oto kwestie problematyczne:

1. Zwłaszcza to nie przysłówek, lecz partykuła, według nowszych ujęć: modulant.

2. Prawidłowy mianownik liczby pojedynczej rodzaju nijakiego zaimka ów to owo.

3. Odmienianie imienia Jorge jak imienia Jerzy nie jest typowa, ale nie wiem, czy mogę ją nazwać błędną.

korekta - owe zwłaszcza Jorgego

Dodaj komentarz

Filed under Uncategorized

Odmieniajmy imię i nazwisko (?) p.o. prezydenta Egiptu

Jak on się nazywa?
Adli Mansur Wikipedia rzecze.

Jak się odmienia Adli? Jak Ali? Zatem proponuję odmianę:

Mianownik — Adli Mansur
Dopełniacz — Adlego Mansura
Celownik — Adlemu Mansurowi
Biernik – Adlego Mansura
Narzędnik — Adlim Mansurem
Miejscownik — Adlim Mansurze

Dodaj komentarz

Filed under Uncategorized

odmieniajmy imię i nazwisko nowego prezydenta Iranu

Jak on się nazywa?
Hassan Rouhani – podają media angielskojęzyczne.
Nasza jednak Wikipedia, stosując polską transkrypcję, dopuszcza również wersję imienia: Hasan [Hasan Rouhani (pers. حسن روحانی, trl. Ḩasan Rowḩāni].
Za to Polskie Radio, albo wiedząc jeszcze lepiej, albo się myląc, pisze: Hasan Rowhani.

Mając jednak przynajmniej pewność co do zakończeń imienia i nazwiska, proponuję odmianę:

Mianownik — Hasan Rouhani
Dopełniacz — Hasana Rouhaniego
Celownik — Hasanowi Rouhaniemu
Biernik – Hasana Rouhaniego
Narzędnik — Hasanem Rouhanim
Miejscownik — Hasanie Rouhanim

Dodaj komentarz

Filed under fleksja